پرسپکتیو چیست ؟

مبانی طراحی ۴ – پرسپکتیو چیست؟ نشان دادن عمق در طراحی و نقاشی

پرسپکتیو یا عمق نمایی شاید واژه عجیبی بنظر برسد ولی در این فیلم که بخشی از دوره طراحی به سبک انیشتین است، جناب طهانی کلیات و مفهوم آن را بیان میکند و در مبانی طراحی ۵ و ادامه آموزش ها به تمرین عملی پرسپکتیو یک نقطه ای، دونقطه ای و… میپردازیم.

این فیلم ۱۵ دقیقه از وقت شما را میگیرد، اگر آموزش های دیگر مبانی طراحی را مشاهده نکرده اید، با کلیک بر روی مبانی طراحی ۳ به آموزش های قبل دسترسی پیدا میکنید.

اگر امکان مشاهده فیلم را ندارید، مقاله زیر که چکیده این فیلم است را مطالعه بفرمایید:

مقدمه پرسپکتیو:

شما احتمالا این فیلم را از طریق صفحه موبایل، تبلت یا مانیتور مشاهده میکنید، یک صفحه دوبعدی و تخت مانند کاغذ، اما محیط اطراف ما، یک فضای سه بعدی است؛ یعنی علاوه بر محور x و y یک محور z نیز وجود دارد.

پس ما در یک صفحه دوبعدی چطور عمق و بعد را نشان دهیم؟ اینجا مفهوم و اصطلاحی به نام عمق نمایی، ژرفنمایی یا همان پرسپکتیو مطرح میشود.

صفحه دو بعدی و سه بعدی

معماران و طراحان قدیم از چهارچوب و کادر شطرنجی ما بین خود و سوژه نقاشی بسیار استفاده میکردند(این موضوع را قبلا در جلسه ششم دوره ۰ تا ۱۰۰ طراحی چهره گفته بودیم)، بدین روش که یک چهارچوب که کاغذ نازکی روی آن متصل کرده بودند، ما بین خود و سوژه نقاشی قرار میدادن و هر نقطه از سوژه  را روی کاغذ نازک علامت میزدند، بدین روش تصویر سوژه سه بعدی روی کاغذ تخت دوبعدی منتقل میشد.

پرسپکتیو نقاشان قدیم

بعدها معماران و طراحانی که به هندسه علاقه مند بودند سعی کردند یک الگو و قانون برای نمایش بعد و عمق در نقاشی و طراحی های خود ایجاد کنند، که پرسپکتیو بصورت یک فرضیه هندسی ایجاد شد.

البته موضوع اصلی آموزش ما پرسپکتیو دست آزاد است ، یک موضوع مفهومی که در طراحی و نقاشی به ان نیاز داریم و پرسپکتیو مهندسی که وابسته به قوانین دقیق مهندسی است واقعا موضوع بحث ما نیست و در طراحی و نقاشی نیز استفاده ای ندارد ولی در آموزش های بعدی اشاره ای خواهیم کرد.

مفهوم پرسپکتیو:

فرض کنید دو شی یک اندازه یا دو انسان یا هر سوژه دیگری در تصویر داشته باشید، چطور میتوانیم نشان بدهیم یکی از اشیا جلوتر است و شی دیگر عقب تر ؟

احتمالا طبق تجربه بصری میدانید که یکی از اشیا باید بزرگتر رسم شود که جلو تر دیده شود یا شی دیگر بایستی کوچکتر باشد که دورتر بنظر برسد، اگر این کوچک شدن ادامه پیدا کند و شی عقب تر برود، شی کم کم ناپدید میشود و آن نقطه که شی به مرحله ناپدید شدن میرسد یا نقطه گریز یا ناپدید شدن یا پرسپکتیو میگویند.

خطوطی که در آن راستا شی کوچک شده است و تغییر سایز داده است را خطوط گریز میگویند.

و نقطه گریز دقیقا در راستای دید بیننده است و به آن خط افق یا خط دید گفته میشود.

مفهوم پرسپکتیو

اما اگر خط افق در راستای دید شما یا همان بیننده باشد، با تغییر ارتفاع شما خط افق و نقطه گریز تغییر میکنند؟ بله کاملا درست است، پرسپکتیو از زاویه دید یک بچه یا شخصی که در ارتفاع ایستاده باشد تفاوت دارد.

خط دید در پرسپکتیو

با این مفهوم،پرسپکتیو بر اساس تغییر زاویه دید و تعداد نقطه گریز ، با هم تفاوت دارند و دو دسته بندی ایجاد میشود:

  • بر اساس نقطه گریز
  • بر اساس زاویه دید

پرسپکتیو بر اساس نقطه گریز:

پرسپکتیو یک نقطه ای:

در پرسپکتیو  یک نقطه ای، یک نقطه گریز داریم و اگر جسم سه بعدی باشد مانند مکعب یکی از وجوه آن مستقیم دید ما قرار دارد و موازی صفحه تصویر ما میباشد و وجوه دیگر در راستای نقطه گریز تغییر سایز میدهند، مانند تصویر:

پرسپکتیو یک نقطه ای

پرسپکتیو دو نقطه ای:

در این حالت دو نقطه گریز روی خط افق داریم و هیچ وجه از جسم موازی صفحه تصویر نیست. در این حالت بجز محور عمود در دو محور دیگر تغییر فرم و سایز داریم.

تبصره: اگر سوژه ما دارای یک سطح شیب دار و با زاویه باشد، یکی از نقاط گریز از روی خط افق برای آن سطح شیب دار جابجا میشود(این حالت را در مبانی طراحی پرسکتیو بعد بصورت عملی تمرین میکنیم)

پرسپکتیو دو نقطه ای

پرسپکتیو سه نقطه ای:

در این حالت سه نقطه گریز داریم که دو نقطه آن روی خط افق و نقطه سوم در راستای محور عمود قرار دارند.تغییر سایز و فرم در سه محور اتفاق میافتد.

پرسپکتیو سه نقطه ای

سه حالت پرسپکتیو بالا که بیان کردیم جز پرکاربردترین حالت های عمق نمایی هستند و مواردی که در ادامه بیان میکنیم فقط برای آشنایی هستند.

پرسپکتیو چند نقطه ای:

تعداد نقاط پرسپکتیو بیش از چهار نقطه است و تصویر سوژه کاملا دفرمه میشود و یک دید ۳۶۰ درجه به ما میدهد، بطوریکه بنظر میرسد از داخل یک کره شیشه ای به منظره نگاه میکنیم، به این حالت دید چشم ماهی نیز گفته میشود.

پرسپکتیو چند نقطه ای

پرسپکتیو صفر نقطه ای:

این حالت نیز خیلی در دسته بندی عمق نمایی کاربردی نیست، در این حالت بیش از یک خط دید یا افق داریم و خط افق مشخصی نمیتوان یافت، تصاویر کوه و منظره(Landscape) مثال هایی برای این حالت هستند.

پرسپکتیو صفر نقطه ای

و اما عمق نمایی ایزومتریک و پلانومتریک و سایر موارد برای پرسپکتیو مهندسی مهم است که فعلا به این موارد نمیپردازیم.

و اما دسته بندی پرسپکتیو بر اساس زاویه دید:

همانطور که گفتیم عمق نمایی با تغییر ارتفاع نقطه دید ناظر تغییر میکند؛ برای ساده سازی سه حالت کلی را در نظر میگیریم:

۱- زاویه دید از ارتفاع خیلی بالا، که به آن نقطه دید پرنده گفته میشود.

پرسپکتیو دید پرنده

۲- زاویه دید از ارتفاع متوسط معمولا قد انسان، زاویه دید نرمال گفته میشود.

پرسپکتیو دید نرمال

۳- زاویه دید از ارتفاع خیلی پایین، که دید مورچه یا کرم گفته میشود.

پرسپکتیو دید مورچه یا کرم

اصطلاحات پرسپکتیو

عمق نمایی داخلی یا نمای داخلی:

پرسپکتیو نمای داخلی ساختمان ها و اتاق ها را پرسپکتیو داخلی میگویند، این مورد بیشتر برای دوستانی که به معماری و دکوراسیون داخلی مشغول هستند کاربرد دارد.

پرسپکتیو داخلی

اصطلاح V.P یا Vanishing Point همان نقطه گریز است که با حرف اختصاری در تصاویر نمایش داده میشود.

اصطلاح V.L یا Vanishing line خطوط گریز هستند، خطوطی که به نقطه گریز منتهی میشوند.

اصطلاح P.P یا Picture Plane صفحه تصویر است، صفحه موازی دید ناظر، صفحه فرضی همان چهارچوبی است که در مقدمه بیان کردیم نقاشان در قدیم استفاده میکردند.

اصطلاح S.P یا Station Point نقطه دید ناظر است، محل و ارتفاع شخص بیننده را با این حرف اختصاری نمایش میدهند.

موضوعات مرتبط با پرسپکتیو و روش های دیگر ایجاد عمق:

قبل از اتمام این جلسه چند نکته و روش دیگر برای نشان دادن عمق را معرفی میکنیم که شاید برای شما مفید باشند.

۱- پرسپکتیو ارزشی:

گفتیم که عمق نمایی برای نشان دادن عمق دنیای سه بعدی روی کاغذ دوبعدی استفاده میشود، اما بسیاری از هنرمندان در  نقاشیهای ذهنی خود از عمق نمایی برای نشان دادن اهمیت سوژه استفاده میکنند؛ معروفترین مثال تابلو شام آخر لئوناردو داوینچی است که نقاش نقطه گریز را بالای سر حضرت مسیح قرار داده است و بدین ترتیب عمق نمایی داخلی صحنه بنا به آن نقطه طراحی شده است، این کار بدلیل اهمیت و ارزش سوژه نقاشی میباشد.

پرسپکتیو ارزشی

پس نقاش میتواند نقطه پرسپکتیو را در نقاشی خود در جایی قرار دهد تا توجه مخاطب معطوف به آن نقطه شود.

۲- نشان دادن عمق با تغییر شدت نور:

معمولا طراحان و بطور خاص طراحان که از رنگ استفاده نمیکنند، با تیرگی عمق را نشان میدهند و با روشنی برجستگی را، بدین ترتیب قسمت تیره بصورت فرورفتگی و چاله دیده میشود.

پرسپکیتو با تغییر کنتراست

از همین روش برای نمایش چین و چروک و فرو رفتگی های چهره استفاده میکنیم.

۳-نشان دادن عمق با جزئیات و Sharpness

هر چه تصویری جزئیات بیشتری داشته باشد نسبت به تصویر محوتر جلوتر دیده میشود و هرچه محو شدگی بیشتر شود فاصله بیشتر بنظر میرسد.

پرسپکتیو جزئیات

۴- نشان دادن عمق با تغییر فام و اشباع رنگ:

در طبیعت اگر به مناظر دور نگاه کنیم رنگ های دور دست به خاکستری و رنگ های سرد نزدیک میشوند و رنگ های نزدیک اشباع هستند، با همین روش میتوان در نقاشی منظره عمق را نشان داد، مانند آموزش رنگ آمیزی منظره در دوره مداد رنگی ۱

پرسپکتیو رنگ

۵- Foreshortening : این اصطلاح تقریبا زیر شاخه همان مفهوم پرسپکتیو است و توسط طراحان فیگور ایجاد شد؛ بدیت ترتیب که اندازه اشیا در زاویه های مختلف دید شما تغییر میکنند، مانند دستی که مستقیم به سمت شما اشاره میکند و دستی که صاف آویزان باشد، از نظر اندازه با هم متفاوت دیده میشوند یا شخصی که روبروی شما و به سمت شما دراز کشیده است، مثال های زیادی در زمینه فیگور و foreshortening  وجود دارد که در دوره فیگور بررسی میکنیم.

پرسپکتیو و foreshortening

در طراحی اشیا نیز این مورد کاملا وجود دارد مانند اختلاف ارتفاع یک کتاب عمود و کتابی که شیب دار به سمت شما قرار دارد یا اختلاف دسته های عینک در تصویری که مشاهده میکنید(این مورد را در تمرین سایه پردازی عینک جلسه سوم طراحی چهره هنرجویان مشاهده کرده اند) و اگر بخواهید دسته های عینک را یک اندازه رسم کنیم تصویر فرم متناسبی نخواهد داشت.

نتیجه گیری:

مبحث عمق نمایی اگر بصورت عمیق بررسی شود شاید کمی پیچیده و مملو از قوانین هندسی شود، ما در اینجا مقدمه و مفهومی را برای شروع آموزش پرسپکتیو بیان کردیم که امیدواریم برای شروع مفید بوده باشد.

در مبانی طراحی ۵ اشکال هندسی ساده و پرسپکتیو یک نقطه ای را بصورت عملی با تمرین درک میکنیم و سعی میکنیم به اشکال پیچیده تر و سه بعدی برسیم.

اگر نظری در رابطه با فرضیات مطرح شده دارید، خوشحال میشویم در قسمت نظرات با ما و دوستان دیگر مطرح کنید.

توصیه میکنیم طبق ترتیب پیشنهادی زیر این جلسات مبانی طراحی را پیش بروید: